พระที่นั่งทรงผนวช วัดเบญจมบพิตรฯ หลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่มีชีวิต
พระที่นั่งทรงผนวช วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร เป็นสถาปัตยกรรมทรงไทยเครื่องไม้ที่มีความสำคัญยิ่งต่อประวัติศาสตร์ชาติไทยและพระพุทธศาสนา เดิมทีพระที่นั่งองค์นี้ตั้งอยู่ในเขตพระบรมมหาราชวัง ก่อนจะถูกรื้อย้ายมาประดิษฐาน ณ วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม เพื่อเป็นอนุสรณ์สถานแห่งพระราชศรัทธาและเป็นพื้นที่ประกอบศาสนกิจของคณะสงฆ์
ประวัติความเป็นมาและการเคลื่อนย้ายสถาปัตยกรรม
ข้อมูลจากจดหมายเหตุและเอกสารทางประวัติศาสตร์ของกรมศิลปากร ระบุลำดับเหตุการณ์สำคัญของพระที่นั่งองค์นี้ไว้อย่างชัดเจน ดังนี้
- พ.ศ. 2416 (การสร้างครั้งแรกในพระบรมมหาราชวัง): พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระที่นั่งองค์นี้ขึ้นบริเวณสวนพุทธรักษา ทางทิศใต้ของพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ ภายในพระบรมมหาราชวัง เพื่อใช้เป็นที่ประทับขณะทรงผนวชเป็นพระภิกษุ ระหว่างวันที่ 24 กันยายน – 11 ตุลาคม พ.ศ. 2416 (รวม 15 วัน) โดยมีสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ ทรงเป็นพระอุปัชฌาย์
- พ.ศ. 2443 (การรื้อย้ายสู่วัดเบญจมบพิตรฯ): เมื่อรัชกาลที่ 5 ทรงสถาปนาวัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามขึ้นใหม่ ทรงพระราชดำริว่าพระที่นั่งทรงผนวชในพระบรมมหาราชวังไม่ได้ใช้ประโยชน์อันใด จึงโปรดเกล้าฯ ให้รื้อถอนและนำมาปลูกสร้างใหม่ภายในเขตพุทธาวาสของวัดเบญจมบพิตรฯ ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ของพระอุโบสถ แล้วเสร็จในปี พ.ศ. 2445 เพื่อถวายเป็นสมบัติของพระพุทธศาสนา
- พ.ศ. 2499 (การบูรณะและใช้ประทับในสมัยรัชกาลที่ 9): พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร (รัชกาลที่ 9) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้บูรณปฏิสังขรณ์พระที่นั่งองค์นี้ และเสด็จพระราชดำเนินมาประทับ ณ พระที่นั่งทรงผนวชแห่งนี้ในระหว่างทรงผนวชเมื่อปี พ.ศ. 2499 เป็นครั้งคราว (ในฐานะวัดในพระบรมราชูปถัมภ์ที่เกี่ยวข้องกับการทรงผนวชของพระมหากษัตริย์)
ข้อมูลทางสถาปัตยกรรม: พระที่นั่งทรงผนวชเป็นเรือนไม้สักทองขนาดใหญ่ สร้างตามแบบสถาปัตยกรรมไทยประเพณี หลังคาเครื่องไม้มุงกระเบื้องเคลือบสี ประดับช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ ปิดทองประดับกระจก ภายในแบ่งพื้นที่เป็นห้องโถงใหญ่และห้องบรรทม ประดับภาพจิตรกรรมฝาผนังเรื่องราวพระราชประวัติและพระราชกรณียกิจขณะทรงผนวชของรัชกาลที่ 5 รวมถึงภาพสังเวชนียสถาน
คุณค่าทางประวัติศาสตร์
พระที่นั่งทรงผนวชทำหน้าที่เป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่มีชีวิต (Living Heritage) ซึ่งสะท้อนมิติสำคัญของสยามในยุครัตนโกสินทร์
- บันทึกพระราชจริยวัตรของพระมหากษัตริย์นักปฏิรูป: การเสด็จออกทรงผนวชของรัชกาลที่ 5 ในปี พ.ศ. 2416 เกิดขึ้นก่อนพระราชพิธีบรมราชาภิเษกครั้งที่ 2 ซึ่งเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่พระองค์ทรงบรรลุนิติภาวะและเริ่มต้นการปฏิรูปประเทศอย่างเต็มรูปแบบ พระที่นั่งองค์นี้จึงเป็นประจักษ์พยานถึงการเตรียมความพร้อมทางจิตใจและปัญญาของผู้นำประเทศ
- ตัวอย่างของงานช่างฝีมือชั้นสูง (ช่างสิบหมู่): โครงสร้างไม้สักทองและงานประดับตกแต่งสะท้อนความประณีตของงานสถาปัตยกรรมไทยในสมัยรัชกาลที่ 5 ที่ยังคงรักษาขนบดั้งเดิมไว้ได้อย่างครบถ้วน ท่ามกลางกระแสการรับสถาปัตยกรรมตะวันตกในยุคนั้น
- จิตรกรรมฝาผนังเชิงสารคดีประวัติศาสตร์: ภาพเขียนสีภายในพระที่นั่งเป็นบันทึกเหตุการณ์จริงในประวัติศาสตร์ (เช่น ภาพกระบวนแห่เสด็จออกทรงผนวช ภาพการทรงบาตร) ซึ่งให้ข้อมูลด้านการแต่งกาย ขนบธรรมเนียม และสภาพบ้านเมืองในสมัยรัชกาลที่ 5 ได้อย่างแม่นยำ
จิตรกรรมฝาผนังที่เขียนอยู่โดยรอบบนผนังทุกด้าน รวมทั้งหมด 20 ภาพ 20 ตอน เล่าถึงพระราชประวัติของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งถือเป็นแนวทางใหม่ในการเขียนจิตรกรรมฝาผนัง เริ่มตั้งแต่พระราชพิธีโสกันต์เมื่อวันที่ 4 มกราคม พ.ศ. 2408 ไปเรื่อย ๆ จนสุดพื้นที่ผนัง
พระพุทธรูปล้านนา
คุณค่าทางพระพุทธศาสนา
การย้ายพระที่นั่งจากเขตพระราชฐานชั้นในมาไว้ในเขตวัด สะท้อนคติความเชื่อและบทบาทของพระพุทธศาสนาในสังคมไทยอย่างลึกซึ้ง
- สัญลักษณ์แห่งความเสมอภาคภายใต้พระธรรมวินัย: แม้จะทรงเป็นพระมหากษัตริย์ผู้มีพระราชอำนาจสูงสุด แต่เมื่อเสด็จเข้าสู่ร่มกาสาวพัสตร์ พระที่นั่งแห่งนี้ถูกออกแบบให้มีความเรียบง่ายและเอื้อต่อการปฏิบัติธรรมตามพระธรรมวินัย เช่นเดียวกับกุฏิสงฆ์ทั่วไป
- การสืบสานโบราณราชประเพณี: เป็นพื้นที่ที่เชื่อมโยงพระราชประเพณีการทรงผนวชของพระมหากษัตริย์แห่งพระบรมราชจักรีวงศ์ให้คงอยู่สืบเนื่องกันมา เพื่อเป็นแบบอย่างแก่พุทธศาสนิกชนในการศึกษาและปฏิบัติธรรม
- ที่ตั้ง: วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร เลขที่ 69 ถนนพระรามที่ 5 แขวงดุสิต เขตดุสิต กรุงเทพมหานคร 10300
- แผนที่ : https://maps.app.goo.gl/2t394EMav7Y5FYzG8
- เวลาเปิด-ปิด: วัดเปิดให้เข้าชมทุกวัน เวลา 08.30 – 17.30 น. (หมายเหตุ: ส่วนจัดแสดงพิพิธภัณฑ์พระที่นั่งทรงผนวช เปิดให้เข้าชมเพียงปีละครั้ง คือ วันที่ 23 ตุลาคมของทุกปี)
แหล่งข้อมูลอ้างอิง
- กรมศิลปากร. ทะเบียนโบราณสถานในเขตกรุงเทพมหานคร (ประกาศขึ้นทะเบียนวัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 66 ตอนที่ 64 วันที่ 22 พฤศจิกายน พ.ศ. 2492).
- สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ. ตำนานวัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม.
- จดหมายเหตุพระราชกิจรายวัน ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พ.ศ. 2416.
เนื้อหาอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง
ขอพรการงาน ไหว้รัชกาลที่ 5 วัดเบญ ศาลา 100 ปี ปิยมหาราช
กราบพระพุทธชินราช อุโบสถหินอ่อน วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม
สมเด็จพระสังฆราช องค์ที่ 14 ปลด กิตติโสภณมหาเถระ ป.ธ. 9
ช่องทางสมัครแอปพลิเคชัน MTHAI
มือถือแอนดรอยด์ : https://play.google.com/store/apps/details
มือถือ iOS ไอโฟน : https://apps.apple.com/gr/app/mthai-com/id471243201
