เปิดตำนาน “พระฝางทรงเครื่อง” และสุดยอด “ตู้พระธรรมลายรดน้ำ 28 ใบ” ในพระวิหารสมเด็จ
ภายในพระวิหารสมเด็จ วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม มีโบราณวัตถุชิ้นเอกที่สะท้อนทั้งประวัติศาสตร์การเมืองการปกครองและสุดยอดฝีมือช่างศิลป์ไทยไว้อย่างครบถ้วน โดยเฉพาะ “พระฝางทรงเครื่อง” และ “ตู้พระธรรมลายรดน้ำทั้ง 28 ใบ” ซึ่งมีที่มาที่ไปและรายละเอียดที่น่าสนใจอย่างยิ่ง
พระฝางทรงเครื่อง: สัญลักษณ์แห่งประวัติศาสตร์เมืองสวางคบุรี
พระฝาง เป็นพระพุทธรูปทรงเครื่องกษัตริย์ ปางมารวิชัย สร้างด้วยโลหะสำริดกะไหล่ทอง ศิลปะสมัยอยุธยาตอนปลาย (พุทธศตวรรษที่ 23) มีพุทธลักษณะงดงามอลังการด้วยเครื่องทรงกษัตริย์อย่างเต็มยศ ทั้งมงกุฎเทริด กรรเจียกจร ทับทรวง พาหุรัด และทองกร
ที่มาและตำนานแห่งเมืองสวางคบุรี: เดิมพระพุทธรูปองค์นี้ประดิษฐานอยู่ที่ วัดพระฝางสวางคบุรีมุนีนาถ (เมืองฝาง หรือเมืองสวางคบุรี) จังหวัดอุตรดิตถ์ ซึ่งเป็นเมืองสำคัญทางประวัติศาสตร์ในยุคหลังเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่ 2 โดยมี “เจ้าพระฝาง” (พระมหาเรือน) พระภิกษุผู้มีวิชาอาคมตั้งตนเป็นใหญ่เป็นหนึ่งในชุมนุมอิสระ ก่อนจะถูกสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชเสด็จยกทัพมาปราบปรามได้สำเร็จในปี พ.ศ. 2313
การอัญเชิญสู่กรุงเทพมหานคร: ในปี พ.ศ. 2444 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) เสด็จพระราชดำเนินประพาสหัวเมืองฝ่ายเหนือ ทรงพบพระฝางประดิษฐานอยู่ภายในวิหารที่ชำรุดทรุดโทรมของวัดพระฝางฯ ทอดพระเนตรเห็นว่ามีพุทธลักษณะงดงามแปลกตาและเป็นศิลปวัตถุชิ้นสำคัญ จึงโปรดเกล้าฯ ให้อัญเชิญลงมายังกรุงเทพฯ เพื่อเก็บรักษาและประดิษฐานไว้ ณ พระวิหารสมเด็จ วัดเบญจมบพิตรฯ จนถึงปัจจุบัน (หมายเหตุ: ปัจจุบันทางจังหวัดอุตรดิตถ์ได้จำลององค์พระฝางกลับไปประดิษฐานไว้ที่วัดพระฝางฯ แล้ว)
ความสำคัญทางศิลปกรรม: พระฝางเป็นตัวแทนของความเชื่อเรื่อง “พระพุทธเจ้าในฐานะพระมหาจักรพรรดิ” (มหาปุริสลักษณะ) ที่นิยมสร้างอย่างแพร่หลายในสมัยอยุธยาตอนปลาย แสดงถึงความรุ่งเรืองสูงสุดของงานช่างหล่อโลหะและการแกะสลักลวดลายเครื่องประดับที่ละเอียดประณีต
ตู้พระธรรมลายรดน้ำ 28 ใบ: สุดยอดงานประณีตศิลป์แห่งสยาม
บริเวณชั้นล่างของพระวิหารสมเด็จเป็นที่เก็บรักษา ตู้พระธรรมลายรดน้ำโบราณจำนวน 28 ใบ ซึ่งถือเป็นแหล่งรวมงานช่างเขียนลายรดน้ำชั้นครูที่สมบูรณ์และหลากหลายที่สุดแห่งหนึ่งในประเทศไทย
- พระราชดำริแห่งการอนุรักษ์: เมื่อครั้งที่รัชกาลที่ 5 โปรดฯ ให้สร้างวัดเบญจมบพิตรฯ และกำหนดให้พระวิหารสมเด็จเป็น “หอพุทธสาสนสังคหะ” (หอพระธรรม) สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ จึงทรงรวบรวมตู้พระธรรมเก่าแก่ที่ชำรุดหรือถูกทิ้งร้างตามวัดต่างๆ ทั้งในกรุงเทพฯ และหัวเมือง มารวบรวมไว้ที่นี่และให้ช่างหลวงทำการซ่อมแซมให้อยู่ในสภาพสมบูรณ์
- ความหลากหลายของรูปทรง (พุทธศิลป์ 3 สกุลช่าง): ตู้พระธรรมทั้ง 28 ใบ มีอายุการสร้างตั้งแต่สมัยอยุธยาตอนปลายจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น แบ่งตามลักษณะโครงสร้างได้เป็น 3 รูปแบบหลัก ได้แก่
- ตู้ขาหมู (ทรงสอบ): ตัวตู้ด้านบนจะสอบแคบกว่าด้านล่าง มีขาเตี้ยๆ ลักษณะคล้ายขาหมู เป็นเอกลักษณ์ของงานช่างสมัยอยุธยา
- ตู้ฐานสิงห์: ตัวตู้ตั้งอยู่บนฐานที่จำหลักเป็นรูปหน้ากระดานและฐานสิงห์อย่างอ่อนช้อย มักพบในสมัยธนบุรีถึงรัตนโกสินทร์ตอนต้น
- ตู้ขาสิงห์เหยียบลูกแก้ว: เป็นรูปแบบที่พัฒนามาในสมัยรัตนโกสินทร์ ตัวขาตู้แกะสลักเป็นรูปขาสิงห์ทรงพลังกำลังเหยียบลูกแก้ว สะท้อนอิทธิพลศิลปะจีนที่เข้ามาผสมผสานในยุครัชกาลที่ 3
- เรื่องราวบนลายรดน้ำ: ลวดลายสีทองอร่ามบนพื้นรักสีดำสนิทของตู้แต่ละใบไม่ได้มีเพียงความสวยงาม แต่ยังทำหน้าที่เป็น “บันทึกประวัติศาสตร์และคติความเชื่อ” โดยลวดลายที่ปรากฏมีทั้ง ลายกนกเปลว ลายพุ่มข้าวบิณฑ์ ภาพเล่าเรื่อง พุทธประวัติ ทศชาติชาดก (เช่น เรื่องพระเวสสันดรชาดก พระมหาชนก) เรื่องรามเกียรติ์ รวมถึงภาพ ป่าหิมพานต์ และภาพวิถีชีวิตผู้คนในอดีตที่แทรกอารมณ์ขันของช่างเขียนไว้ได้อย่างมีชีวิตชีวา
การได้เดินชมพระฝางทรงเครื่องและพิจารณาความละเอียดของตู้พระธรรมทั้ง 28 ใบอย่างใกล้ชิด ทำให้เห็นได้ชัดเจนว่าพระวิหารสมเด็จไม่ได้เป็นเพียงสถานที่เก็บของเก่า แต่คือ “หอจดหมายเหตุที่มีชีวิต” ซึ่งรวบรวมอัจฉริยภาพของช่างไทยจากต่างยุคต่างสมัยมาไว้ในพื้นที่เดียวกันอย่างลงตัว
- ที่ตั้ง: วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร เลขที่ 69 ถนนพระรามที่ 5 แขวงดุสิต เขตดุสิต กรุงเทพมหานคร 10300
- แผนที่ : https://maps.app.goo.gl/2t394EMav7Y5FYzG8
- เวลาเปิด-ปิด: วัดเปิดให้เข้าชมทุกวัน เวลา 08.30 – 17.30 น. (หมายเหตุ: ส่วนจัดแสดงพิพิธภัณฑ์ภายในพระวิหารสมเด็จเปิดให้เข้าชมเพียงปีละครั้ง)
- การแต่งกาย: โปรดแต่งกายสุภาพ งดสวมกางเกงขาสั้น กระโปรงสั้น และเสื้อแขนกุดเพื่อความเหมาะสมในการเข้าชมศาสนสถาน
เนื้อหาอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง
พระวิหารสมเด็จ วัดเบญจมบพิตร: ขุมทรัพย์พุทธศิลป์และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติใจกลางดุสิต
ขอพรการงาน ไหว้รัชกาลที่ 5 วัดเบญ ศาลา 100 ปี ปิยมหาราช
กราบพระพุทธชินราช อุโบสถหินอ่อน วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม
ช่องทางสมัครแอปพลิเคชัน MTHAI
มือถือแอนดรอยด์ : https://play.google.com/store/apps/details
มือถือ iOS ไอโฟน : https://apps.apple.com/gr/app/mthai-com/id471243201
