ศูนย์วิชาการด้านการรู้เท่าทันสื่อของผู้สูงอายุ สถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย มหาวิทยาลัยมหิดล ภายใต้การสนับสนุนของ สำนักสร้างเสริมระบบสื่อและสุขภาวะทางปัญญา (สำนัก11) สสส. จัดงานแถลงผลสำรวจและเสวนา “สูงวัยรู้ทัน AI…ถอดรหัสผลสำรวจสถานการณ์และทางออกร่วมกันของสังคมไทย” เปิดรายงานผลการสำรวจสถานการณ์การใช้สื่อ พฤติกรรมการรู้เท่าทันสื่อ และระดับการรู้เท่าทันปัญญาประดิษฐ์ (AI Literacy) ของกลุ่มก่อนสูงอายุ (50-59 ปี) และกลุ่มผู้สูงอายุ (60 ปีขึ้นไป) ประจำปี 2568 จากกลุ่มตัวอย่าง 2,500 คน ใน 20 จังหวัด และ 5 เขตกรุงเทพมหานคร โดยพบว่ามากกว่า 1 ใน 3 (ร้อยละ 38.56) เคยตกเป็นเหยื่อภัยออนไลน์ในรอบปีที่ผ่านมา ขณะที่สัดส่วนการตกเป็นเหยื่อของทั้งสองกลุ่มอายุใกล้เคียงกัน บ่งชี้ว่าภัยลวงจากการใช้สื่อออนไลน์ได้กลายเป็นวิกฤตของสังคมสูงอายุไทย พร้อมเปิดตัว ‘หลักสูตรสูงวัยรู้ทัน AI’ หวังเป็นส่วนหนึ่งของการสร้างเกราะป้องกันภัยให้ผู้สูงอายุไทยในยุคดิจิทัล
นางญาณี รัชต์บริรักษ์ ผู้อำนวยการสำนักสร้างเสริมระบบสื่อและสุขภาวะทางปัญญา (สำนัก11) สสส. กล่าวว่า “สสส. ตระหนักถึงความสำคัญของการพัฒนาผู้ใช้สื่อให้มีทักษะรู้เท่าทันการสื่อสารในโลกยุคใหม่ สามารถใช้สื่ออย่างสร้างสรรค์และรับผิดชอบ ทั้งในบทบาทของผู้รับสารและผู้ผลิตสื่อที่มีคุณภาพ โดยมุ่งพัฒนาองค์ความรู้ เครื่องมือ และกระบวนการเรียนรู้ที่สอดคล้องกับบริบทของผู้สูงอายุ ตลอดจนขยายองค์ความรู้ไปยังโรงเรียนผู้สูงอายุทั่วประเทศ พร้อมเสริมพลังให้ผู้สูงอายุสามารถเรียนรู้ แลกเปลี่ยนประสบการณ์ และปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยีได้อย่างต่อเนื่อง เพื่อก้าวสู่การเป็นผู้สูงอายุที่มีศักยภาพและมีส่วนร่วมในการสร้างสังคมดิจิทัลที่ปลอดภัยและมีสุขภาวะ”
สิ่งสำคัญคือ เราไม่ควรมองผู้สูงอายุเป็นเพียง “กลุ่มเสี่ยง” ที่ต้องได้รับการปกป้อง หากแต่มองผู้สูงอายุในฐานะ “พลังของสังคม” ที่สามารถมีส่วนร่วมในการสร้างสังคมดิจิทัลที่ปลอดภัยและมีสุขภาวะ โดยการพัฒนาความรู้และทักษะการรู้เท่าทันสื่อและ AI โดยเฉพาะทักษะตามหลัก “หยุด คิด ถาม ทำ” เพื่อให้สามารถพิจารณา ตรวจสอบ และตัดสินใจก่อนเชื่อหรือส่งต่อข้อมูล รวมถึงแยกแยะเนื้อหาที่สร้างโดย AI ได้อย่างเหมาะสม และต่อยอดไปสู่บทบาทเชิงรุกของผู้สูงอายุ (Active Ageing) ในฐานะผู้สื่อสาร ผู้เฝ้าระวัง และผู้ส่งต่อความรู้ สามารถช่วยสื่อสารข้อมูลที่ถูกต้อง เฝ้าระวังและแจ้งเตือนภัย ตลอดจนถ่ายทอดความรู้และทักษะให้แก่คนรอบข้าง ครอบครัว และชุมชน สสส. เชื่อมั่นว่าผลสำรวจและการแลกเปลี่ยนในวันนี้ จะช่วยให้เราเข้าใจสถานการณ์และความท้าทายของผู้สูงอายุไทยในยุค AI ได้ชัดเจนยิ่งขึ้น และนำไปสู่การออกแบบทางออกและการทำงานร่วมกันของทุกภาคส่วน เพื่อให้ประเทศไทยสามารถก้าวเข้าสู่สังคมสูงวัยในยุค AI ได้อย่างเท่าทัน ปลอดภัย และมีสุขภาวะอย่างยั่งยืน”
ขณะที่ รศ.ดร.นันทิยา ดวงภุมเมศ ประธานศูนย์วิชาการด้านการรู้เท่าทันสื่อของผู้สูงอายุ สถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย มหาวิทยาลัยมหิดล กล่าวว่า “การสำรวจในปี 2568 นี้ นอกจากการสำรวจสถานการณ์การใช้สื่อ การตกเป็นเหยื่อจากสื่อ การรู้เท่าทันสื่อ แล้ว ยังมีการเพิ่มประเด็นการรู้เท่าทันปัญญาประดิษฐ์ (AI literacy) เข้าไปเป็นปีแรกอีกด้วย เพื่อทำให้มองเห็นภาพผู้สูงอายุในสังคมยุคที่ AI และเป็นข้อมูลในการกำหนดโยบายหรือแนวทางในสร้างเสริมภูมิคุ้มกันในการบริโภคข้อมูลข่าวสารให้กับผู้สูงอายุ โดยพบข้อมูลสำคัญว่า ปี 2568 เป็นปีแรกที่ สื่อออนไลน์ ได้รับความนิยมจากผู้สูงอายุเป็นอันดับแรก แซงสื่อบุคคล และโทรทัศน์ ที่เคยเป็นที่นิยมมากกว่าในปีก่อน ๆ ผู้สูงอายุที่รู้ว่าตนเองตกเป็นเหยื่อการหลอกลวงผ่านสื่อ มีแนวโน้มเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยปี 68 มีสัดส่วนผู้สูงอายุที่เคยตกเป็นเหยื่อถึงประมาณ 4 ใน 10 คน (37.59%) ซึ่งถือว่าเป็นสัดส่วนที่มากที่สุดในรอบ 5 ปี สำหรับรูปแบบการตกเป็นเหยื่อที่พบมากที่สุดคือ การซื้อสินค้าไม่ตรงปก/ไม่มีคุณภาพ รองลงมาคือ การหลอกลวงด้านสุขภาพ ผลิตภัณฑ์สุขภาพ และการแอบอ้างสร้างความน่าเชื่อถือ”
รศ.ดร.นันทิยา ดวงภุมเมศ เน้นย้ำปิดท้ายว่า “ปัจจัยสำคัญที่ช่วยลดความเสี่ยงต่อการตกเป็นเหยื่อออนไลน์ ได้แก่ การมีทักษะการ ‘หยุด’ ก่อนเชื่อหรือส่งต่อข้อมูล รวมถึงการรู้เท่าทัน AI โดยเฉพาะทักษะในการแยกแยะเนื้อหาทุกประเภท ไม่ว่าจะเป็นภาพ เสียง หรือคลิปวิดีโอ ว่าเป็นข้อมูลจริงหรือเนื้อหาปลอมที่สร้างขึ้นโดย AI และการสื่อสารแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกับคนอื่น ๆ ซึ่งเป็นทักษะสำคัญที่ช่วยให้ผู้สูงอายุสามารถตรวจสอบข้อมูล พิจารณาความน่าเชื่อถือ และลดโอกาสในการตกเป็นเหยื่อของภัยออนไลน์ได้
ทั้งนี้ ศูนย์วิชาการด้านการรู้เท่าทันสื่อของผู้สูงอายุ สถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย มหาวิทยาลัยมหิดล ได้พัฒนาหลักสูตรสูงวัยรู้ทัน AI เป็นครั้งแรก เน้นพัฒนาสมรรถนะการรู้เท่าทัน AI ผ่านการสร้างเสริมความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับการทำงานของ AI บทบาทของ AI ที่เห็นได้ผ่านอุปกรณ์ในชีวิตประจำวัน ความเสี่ยงที่จากการทำงานของ AI ต่อความคิดและพฤติกรรมของผู้สูงอายุ ทักษะการแยกแยะ AI generated content และ การใช้ AI อย่างมีจริยธรรมและความปลอดภัย คำนึงถึงผลกระทบต่อตนเองและผู้อื่น โดยยังคงใช้หลัก “หยุด (ติดเบรค ตั้งสติ) คิด (แยกแยะว่าเป็น AI generated content หรือไม่) ถาม (ตรวจสอบข้อมูลทุกครั้งก่อนจะเชื่อ) ทำ (อย่างปลอดภัยและรับผิดชอบ)” ในการรับมือกับข้อมูลข่าวสารในสังคมที่ AI มีอิทธิพลต่อทุกวงการ
